प्रत्येक जमीन मालकाला भूखंड थेट विकायचा नसतो आणि प्रत्येकाकडे भूखंड स्वतः विकसित करण्यासाठी आवश्यक भांडवल किंवा कौशल्यही नसते. संयुक्त विकास करारनामा (Joint Development Agreement – JDA) हा या दोन पर्यायांच्या मधला मार्ग आहे: जमीन मालक जमीन देतो, विकासक बांधकाम, वित्तपुरवठा आणि विपणनाचे कौशल्य देतो आणि पूर्ण झालेल्या प्रकल्पातून निर्माण होणाऱ्या लाभात दोघांचा वाटा असतो. योग्य प्रकारे केल्यास थेट विक्रीपेक्षा कितीतरी अधिक मूल्य मिळवता येते. निष्काळजीपणे केल्यास मात्र मालकाकडे कराची जबाबदारी, अर्धवट उभी इमारत आणि हातात जमीनही नाही, अशी स्थिती येऊ शकते.
मुंबईत आपला भूखंड, बंगला किंवा जुनी इमारत आहे का? आपली जमीन किती पेलू शकते आणि थेट विक्री की संयुक्त विकास आपल्यासाठी अधिक योग्य ठरेल, याबाबत मुंगेकर रिअल्टीकडून मोफत प्राथमिक मत घ्या. आपली मालमत्ता नोंदवा किंवा +91 98207 44734 या क्रमांकावर WhatsApp करा.
दोन मूलभूत रचना
बहुतांश संयुक्त विकास करारनामे दोनपैकी एका पद्धतीचे असतात. क्षेत्र वाटप (area-sharing) पद्धतीत जमीन मालकाला बांधलेल्या मालमत्तेतील निश्चित हिस्सा, म्हणजे ठरलेल्या सदनिका, मजले किंवा एकूण बांधकाम क्षेत्राची ठरावीक टक्केवारी, मिळते आणि उर्वरित भाग विकासक स्वतःकडे ठेवून विकतो. महसूल वाटप (revenue-sharing) पद्धतीत जमीन मालकाला सदनिकांची विक्री होईल तसे प्रत्यक्ष विक्री रकमेची ठरलेली टक्केवारी मिळते; ठिकाण आणि बांधकाम खर्चाच्या तुलनेत जमिनीचे मूल्य यांनुसार ती साधारणपणे ४० ते ६० टक्क्यांच्या दरम्यान असते. क्षेत्र वाटपात बाजाराची स्थिती कशीही असली तरी मालकाला प्रत्यक्ष आणि निश्चित मालमत्ता मिळते; महसूल वाटपात मालकाचा परतावा प्रकल्पाची विक्री प्रत्यक्ष कशी होते यावर, चांगल्या किंवा वाईट अर्थाने, थेट अवलंबून राहतो. काही करारनाम्यांमध्ये दोन्ही पद्धतींचे मिश्रण असते.
संयुक्त विकास करारनाम्याचे कायदेशीर स्वरूप
संयुक्त विकास करारनामा म्हणजे विक्री नव्हे. बांधकामाच्या संपूर्ण काळात जमिनीचा कायदेशीर मालकी हक्क जमीन मालकाकडेच राहतो; मालक विकासकाला जमिनीत प्रवेश, परवानग्या मिळवणे, बांधकाम करणे आणि विकासकाचा हिस्सा विकणे यांचा हक्क देतो, ज्यास सामान्यतः मुखत्यारपत्र आणि स्वतंत्र क्षेत्र वाटप किंवा वाटणी करारनाम्याचा आधार असतो. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, परंतु वाटाघाटी वाटणीच्या प्रमाणावर केंद्रित झाल्या की तो सहज दुर्लक्षित होतो. सुरुवातीलाच व्यापक ताबा हक्क किंवा अतिव्यापक मुखत्यारपत्र देणाऱ्या जमीन मालकाचे प्रत्यक्ष नियंत्रण “मालकी हक्क मालकाकडेच राहतो” या मांडणीतून सूचित होते त्यापेक्षा कितीतरी कमी असू शकते.
मालकांना अनपेक्षित ठरणारी कराची वेळ
वैयक्तिक किंवा हिंदू अविभक्त कुटुंब असलेल्या जमीन मालकासाठी प्राप्तिकर अधिनियमाचे कलम ४५(५अ) सामान्यतः भांडवली नफ्यावरील कर आकारणीचा क्षण संयुक्त विकास करारनाम्यावर स्वाक्षरी झालेल्या वर्षाऐवजी प्रकल्पाला पूर्णत्व प्रमाणपत्र मिळालेल्या वर्षापर्यंत पुढे ढकलते. हे सहसा लाभदायक असते, कारण प्रकल्प प्रत्यक्ष पूर्ण होऊन (अपेक्षेनुसार) कर भरण्यासाठी प्रत्यक्ष रक्कम हाती येईपर्यंत कराची जबाबदारी पुढे जाते. मात्र यात एक विशिष्ट धोका आहे: पूर्णत्व प्रमाणपत्र मिळण्यापूर्वीच जमीन मालकाने आपला हिस्सा हस्तांतरित केला किंवा विकला, तर ही सवलत संपते आणि कराची जबाबदारी त्या आधीच्या हस्तांतरणाच्या वर्षात येते. संयुक्त विकास करारनाम्याखाली ताबा देणे हेदेखील काही परिस्थितींमध्ये मालमत्ता हस्तांतरण अधिनियमानुसार करपात्र हस्तांतरण मानले जाऊ शकते, म्हणजे काही रचनांमध्ये जमीन मालकाच्या हाती प्रत्यक्ष पैसे येण्याच्या बऱ्याच आधी कराची घड्याळ सुरू होऊ शकते. अशा तपशिलासाठी सर्वसाधारण गृहीतकांऐवजी संबंधित करारनामा सनदी लेखापालांकडून प्रत्यक्ष तपासून घेणे आवश्यक आहे.
TDS आणि GST, थोडक्यात
संयुक्त विकास करारनाम्याखाली विकासक निवासी जमीन मालकाला कोणताही रोख भाग देत असल्यास कलम १९४-IC नुसार १० टक्के उद्गम कर (TDS) कापणे आवश्यक आहे; त्यासाठी कोणतीही किमान मर्यादा नाही. GST च्या बाबतीत विकास हक्कांचे हस्तांतरण सामान्यतः रिव्हर्स चार्ज पद्धतीने करपात्र असते आणि ती जबाबदारी जमीन मालकावर नव्हे, तर विकासकावर असते; मात्र पूर्णत्व प्रमाणपत्रापूर्वी प्रकल्पाचा किती भाग विकला गेला यानुसार नेमका विचार बदलू शकतो. यांपैकी कशाचीही गणना जमीन मालकाने स्वतः करण्याची आवश्यकता नाही; परंतु दोन्ही बाबी करारनाम्यात योग्य प्रकारे हाताळल्या आहेत याची खात्री करावी, कारण कोणता कर कोण सोसणार यावरून होणारे वाद हे प्रकल्पाच्या उत्तरार्धातील सामान्य संघर्षबिंदू आहेत.
खरा धोका वाटणीच्या प्रमाणात नाही
जमीन मालक स्वाभाविकपणे वाटाघाटीची बहुतांश शक्ती ६०/४०, ५०/५० अशा वाटणीवर खर्च करतात. परंतु अधिक गंभीर धोके सहसा इतरत्र असतात: संयुक्त विकास करारनामा योग्य प्रकारे नोंदणीकृत आहे का (नोंदणी नसलेल्या करारनाम्याचे कायदेशीर स्थान लक्षणीयरीत्या कमकुवत असते); विकासकाने बांधकाम अर्ध्यावर थांबवल्यास काय होईल, कारण मालकी आणि परताव्याची स्थिती अस्पष्ट असलेली अर्धवट इमारत ही सोडवण्यास अत्यंत कठीण समस्या असते; करारनाम्याच्या रचनेनुसार जमीन मालकाला रेरा अंतर्गत “प्रवर्तक” मानले जाऊन सदनिका खरेदीदारांना उत्तरदायी ठरवले जाऊ शकते का; आणि करार संपुष्टात आणण्याची तरतूद केवळ यश कसे वाटले जाईल याचे वर्णन न करता, प्रकल्प अयशस्वी झाल्यास अर्धवट इमारतीची मालकी कोणाची, खरेदीदारांना परतावा कोण देणार, आधीच दिलेले मुखत्यारपत्र कसे रद्द होणार, अशा ठोस आणि व्यावहारिक बाबी हाताळते का.
केवळ यशासाठी नव्हे, अपयशासाठीही लिहिलेली समाप्ती तरतूद
बहुतांश संयुक्त विकास करारनाम्यांचा मसुदा प्रकल्प यशस्वी होईल असे गृहीत धरून केलेला असतो; त्यात महसूल किंवा क्षेत्र वाटणीचे सविस्तर वर्णन असते, परंतु प्रकल्प अयशस्वी झाल्यास काय, याबद्दल जवळपास काहीच नसते. सुयोग्य करारनाम्यात पुढील बाबी आधीच स्पष्ट असाव्यात: विकासकाने कसूर केल्यास किंवा काम रखडवल्यास जमीन मालक कोणत्या परिस्थितीत करार संपुष्टात आणू शकतो; विकासकाने कामगिरी न केल्यास अविकसित हक्क जमीन मालकाकडे परत येतील अशी परतीची तरतूद; आणि दिलेले मुखत्यारपत्र रद्द करण्याची स्पष्ट यंत्रणा, जेणेकरून बांधकाम थांबवलेल्या विकासकाकडे तांत्रिकदृष्ट्या जमिनीवर कायदेशीर अधिकार शिल्लक राहणार नाही.
तपासणी दोन्ही बाजूंनी
विकासक वचनबद्ध होण्यापूर्वी जमीन मालकाच्या मालकी हक्काची जशी छाननी करतो, तसेच जमीन मालकानेही अनेक वर्षांसाठी आपल्या जमिनीचे विकास हक्क देण्यापूर्वी विकासकाची आर्थिक क्षमता, सध्याचे प्रकल्प आणि प्रकल्प पूर्ण करण्याचा अनुभव तपासावा. वाटाघाटीदरम्यान विकासकाचा उत्साह हा त्याने तुलनात्मक प्रकल्प वेळेत पूर्ण केल्याच्या पुराव्याचा पर्याय होऊ शकत नाही.
संयुक्त विकास करारनाम्याच्या रचनेत आम्ही कशी मदत करतो
जमीन मालक आणि विकासक यांच्यातील संयुक्त उपक्रमांना चालना देणे ही मुंगेकर रिअल्टीच्या प्रमुख सेवांपैकी एक आहे: वाटणीच्या व्यवस्थेची रचना करणे, विकासकाची पात्रता व आर्थिक क्षमता तपासणे आणि करारनामा केवळ विकासकाचेच नव्हे, तर जमीन मालक म्हणून आपले हितही खऱ्या अर्थाने संरक्षित करतो याची खात्री करणे. आपल्याकडे जमीन असेल आणि थेट विक्री विरुद्ध संयुक्त विकास करारनामा यांचा विचार करत असाल, तर आपल्या विशिष्ट भूखंडासाठी काय योग्य ठरेल याबाबत चर्चा करण्यास आम्ही तत्पर आहोत.
संबंधित लेख: विक्री किंवा पुनर्विकासापूर्वी भूखंडाचे मूल्यांकन कसे करावे आणि पुनर्विकासादरम्यान कॉर्पस निधी आणि भाडे: न्याय्य रक्कम किती?