कागदावर सरळ वाटणारी पुनर्विकासाची जागा, म्हणजे चांगला भूखंड, सहकार्य करणारी वाटणारी सोसायटी आणि समाधानकारक FSI क्षमता, मूलभूत तपासणी घाईने केल्यास अनेक वर्षांच्या कायदेशीर गुंतागुंतीत अडकू शकते. पुनर्विकासात जागा शोधणे आणि योग्य पक्षांची सांगड घालणे यावर आमचा बराच वेळ जातो; आणि रखडलेले प्रकल्प सातत्याने टाळणारे विकासक म्हणजे एखाद्या जागेसाठी साधनसामग्री गुंतवण्यापूर्वी ही सूची अनिवार्य मानणारे विकासक.
पुनर्विकासासाठी जागा शोधणारे विकासक आहात का? मुंगेकर रिअल्टी संपूर्ण मुंबईतील गृहनिर्माण संस्था, पागडी इमारती आणि जमीन मालकांसोबत काम करते. आपल्याला कोणत्या प्रकारचे भूखंड हवे आहेत, याबाबत चर्चेसाठी +91 98207 44734 या क्रमांकावर WhatsApp करा.
मालकी हक्काची पडताळणी, आवश्यक वाटते त्यापेक्षा अधिक मागे जाऊन
मालकी हक्काची पडताळणी हा इतर सर्व बाबींचा पाया आहे. मुंबईच्या गुंतागुंतीच्या मालमत्ता बाजारपेठेत याचा अर्थ खरेदीखत, अभिहस्तांतरण दस्त, बक्षीसपत्र, वाटणीपत्र आणि वारसाहक्काची कागदपत्रे यांद्वारे मालकीची साखळी किमान ३० वर्षे मागे तपासणे; प्रत्येक हस्तांतरण योग्य मुद्रांक शुल्क भरून नोंदणीकृत झाले असून कोणताही दुवा गहाळ नाही किंवा विसंगती नाही, याची खात्री करणे. सोसायटीचे नाव तिच्या नोंदणीशी आणि शासकीय नोंदींशी तंतोतंत जुळले पाहिजे. विशेषतः वारसाहक्काने आलेल्या मालमत्तांमध्ये वारसाहक्काच्या दाव्यांची अधिक काटेकोर छाननी आवश्यक आहे, कारण वादग्रस्त वारसाहक्कामुळेच अनेकदा स्वच्छ वाटणारा मालकी हक्क प्रत्यक्षात सदोष ठरतो.
अभिहस्तांतरणाची स्थिती: जमीन प्रत्यक्षात सोसायटीकडे हस्तांतरित झाली आहे का?
महाराष्ट्रातील गृहनिर्माण संस्थांपैकी मोठ्या प्रमाणातील, या क्षेत्रातील भाष्यांनुसार सुमारे ८० टक्के, सोसायट्यांकडे मूळ बिल्डरकडून सोसायटीकडे जमिनीची मालकी हस्तांतरित करणारा अभिहस्तांतरण दस्त नाही. म्हणजेच सोसायटी ज्या जमिनीवर उभी आहे, तिचा स्पष्ट कायदेशीर मालकी हक्क अद्याप सोसायटीकडे नाही. जागेबाबत वचनबद्ध होण्यापूर्वी सोसायटीकडे पूर्ण अभिहस्तांतरण आहे, मानीव अभिहस्तांतरण आहे की दोन्हीपैकी काहीही नाही, हे निश्चित करावे. काहीही नसल्यास, पुनर्विकास भक्कम कायदेशीर पायावर पुढे जाण्यापूर्वी जिल्हा उपनिबंधकांमार्फत मानीव अभिहस्तांतरण मिळवण्यासाठी सामान्यतः लागणारा सहा महिने ते एक वर्ष इतका कालावधी लक्षात घ्यावा; अनेक विकासक सुरुवातीला हा विलंब कमी लेखतात.
बोजे आणि न्यायालयीन प्रकरणांचा शोध
दुय्यम निबंधक कार्यालयाकडून मिळणारे बोजा प्रमाणपत्र (Encumbrance Certificate), शक्यतो मालकी हक्क पडताळणीत तपासलेल्या संपूर्ण कालावधीसाठी, मालमत्ता कर्जासाठी तारण ठेवली आहे का किंवा तिच्यावर कोणतेही नोंदणीकृत कायदेशीर दावे आहेत का, याची खात्री देते. याशिवाय मालमत्तेसह, आणि विशेषतः सोसायटीच्या अंतर्गत नोंदी व सर्वसाधारण सभांच्या इतिवृत्तांसह, न्यायालयीन प्रकरणांचा शोध घेतल्यास अनेकदा वाद, आधी अर्धवट सोडलेल्या प्रयत्नातील प्रलंबित पुनर्विकास प्रस्ताव किंवा अंतर्गत गटबाजी समोर येते, जी व्यवस्थापन समितीशी झालेल्या वरवरच्या चर्चेतून उघड होत नाही.
कागदपत्रे विरुद्ध प्रत्यक्ष भाडेकरू व रहिवास
मुंबईत भाडेकरूव्याप्त आणि भाडे नियंत्रण कायद्याखालील मालमत्तांचे प्रमाण मोठे आहे. पागडी व्यवस्थेसह जुने भाडेकरू दावे हस्तांतरणानंतरही टिकू शकतात आणि आर्थिक आराखड्यात गृहीत धरलेल्या कालमर्यादेत रिकामा ताबा घेण्याच्या विकासकाच्या क्षमतेवर लक्षणीय मर्यादा आणू शकतात. प्रत्यक्ष रहिवासाची नोंदींशी पडताळणी करावी; कोणतीही तोंडी व्यवस्था, नोंद नसलेले पोटभाडेकरू किंवा अनौपचारिक रहिवासी हे नंतर सोडवण्याचा किरकोळ मुद्दा न मानता गंभीर धोक्याचा संकेत मानावा.
सोसायटी पातळीवरील संमती आणि अंतर्गत एकमत
आवश्यक संमतीची मर्यादा (महाराष्ट्र सहकारी संस्था अधिनियमातील अलीकडील सुधारणांनुसार सध्या ५१ टक्के) गाठली आहे इतकेच नव्हे, तर योग्य नोटिशीसह वैधपणे बोलावलेल्या विशेष सर्वसाधारण सभेत ठराव योग्य प्रकारे नोंदवला गेला आहे, याचीही खात्री करावी. योग्य प्रकारे नोंद न झालेली संमती हे पुनर्विकास मंजुरीला नंतर आव्हान देऊन विलंब होण्याच्या सामान्य कारणांपैकी एक आहे. अशी तांत्रिक त्रुटी बांधकाम सुरू झाल्यानंतर उघड होण्यापेक्षा स्वाक्षरीपूर्वी ओळखणे कितीतरी कमी खर्चिक असते. ३० सप्टेंबर २०२६ च्या शासन निर्णयाने या सभांसाठी अधिक काटेकोर प्रक्रिया विहित केली असल्याने, ती पाळली गेली आहे का, हेही तपासावे.
नियामक वर्गीकरण आणि प्रत्यक्ष FSI हक्क
भूखंडाला DCPR 2034 मधील कोणता नियम प्रत्यक्षात लागू होतो, म्हणजे सेस, बिगर-सेस जीर्ण इमारत, समूह, SRA किंवा सर्वसाधारण पुनर्विकास, याची नेमकी खात्री करावी. यांपैकी प्रत्येकातील FSI आणि प्रोत्साहनाची रचना लक्षणीयरीत्या वेगळी असते आणि गृहीत धरलेले व प्रत्यक्ष वर्गीकरण यांतील तफावत हा प्रकल्पाचा आर्थिक आराखडा चुकीचा ठरण्याचा सर्वात जलद मार्ग आहे. भूखंडाच्या दर्शनी भागाशी रस्त्याच्या रुंदीची पडताळणी करावी, कारण FSI चे टप्पे आणि अधिमूल्य पात्रता यांवर ती अवलंबून असते. अलीकडील वर्षांत हे नियम वारंवार सुधारित झाल्याने जुन्या सारांशांवर अवलंबून न राहता सध्याचे, सुधारित आकडे पडताळावेत.
महानगरपालिका आणि विभागणी अनुपालन
मालमत्तेचे विभागणी वर्गीकरण (zoning) आणि सध्याच्या इमारतीतील कोणतेही उल्लंघन किंवा अनधिकृत बांधकाम तपासावे, कारण त्यामुळे पाडकाम आणि नव्या मंजुरीची प्रक्रिया गुंतागुंतीची होऊ शकते किंवा लांबू शकते. भूखंडावर परिणाम करणारी विकास आराखड्यातील आरक्षणे, जसे रस्ता रुंदीकरण रेषा किंवा उद्यान आरक्षण, तपासावीत; यांमुळे प्रत्यक्ष वापरता येणारे क्षेत्र प्रारंभिक पाहणीत दिसते त्यापेक्षा कमी होऊ शकते.
गतीविषयी शेवटचे
आम्हाला दिसणारी सर्वात मोठी चूक म्हणजे सखोलतेऐवजी गतीला प्राधान्य देणे: स्पर्धकापूर्वी आश्वासक वाटणारी जागा पक्की करण्याच्या उत्सुकतेत, सामान्यतः काही आठवडे लागणारे टप्पे वगळणारा विकासक. आम्ही पाहिलेल्या जवळपास प्रत्येक रखडलेल्या पुनर्विकास प्रकल्पाचे मूळ वरीलपैकी एखाद्या क्षेत्रातील अशा त्रुटीत आढळते, जी स्वाक्षरीपूर्वी कोणी बारकाईने पाहिले असते तर सुरुवातीलाच दिसली असती.
मुंगेकर रिअल्टी विकासकांना कसे सहकार्य करते
मुंबईभरातील चांगल्या ठिकाणच्या सोसायट्या, जमीन मालक आणि SRA संधी ओळखण्यासाठी आम्ही विकासकांसोबत काम करतो. एखाद्या जागेसाठी विकासकाने मोठी साधनसामग्री गुंतवण्यापूर्वीच नेमक्या याच तपासणीविषयक बाबी निदर्शनास आणणे, हा आमच्या कामाचा भाग आहे. आपण जमीन किंवा सोसायटीच्या संधींचे मूल्यमापन करत असाल आणि तपासणीविषयी दुसरे मत हवे असेल, तर आमच्याशी संपर्क साधावा.
संबंधित लेख: विक्री किंवा पुनर्विकासापूर्वी भूखंडाचे मूल्यांकन कसे करावे आणि संयुक्त विकास करारनामे: जमीन मालकांसाठी मार्गदर्शन.